Kto może pomagać mi u lekarza, a kto decydować, gdy stracę możliwość wyrażenia woli?

Belgijska ustawa o prawach pacjenta przewiduje dwie różne role dla bliskich. Osoba zaufaniai pomaga ci korzystać z praw pacjenta, ale nie decyduje za ciebie. Przedstawiciel pacjentai wykonuje twoje prawa w twoim imieniu dopiero wtedy, gdy sam nie możesz już tego robić. Ten poradnik wyjaśnia, czym te role się różnią, jak je wyznaczyć i co dzieje się, gdy nikogo nie wskażesz. Dotyczy pełnoletniego pacjenta, który dziś może sam wyrazić swoją wolę.

Podstawą jest ustawa z 22 sierpnia 2002 r. o prawach pacjenta, zmieniona ustawą z 6 lutego 2024 r. (według broszury szpitali HELORA zmiany obowiązują od 4 marca 2024 r.). Zasady są federalne, więc obowiązują tak samo w Brukseli, Flandrii i Walonii.

Czym różni się osoba zaufania od przedstawiciela?

Jedna osoba może pełnić obie role. Przykład: partnerka pomaga ci dziś w rozmowach z lekarzem jako osoba zaufania, a w podpisanym upoważnieniu wskazujesz ją także jako przedstawicielkę na wypadek, gdybyś nie mógł już decydować.

Uwaga: w belgijskim prawie pracy istnieje też funkcja personne de confiance / vertrouwenspersoon do spraw ryzyk psychospołecznych w firmie. To zupełnie inna rola, opisana w poradniku Regulamin pracy i zasady w firmie w Belgii.

Co może zrobić osoba zaufania?

Osoba zaufania — FR: personne de confiance, NL: vertrouwenspersoon — to ktoś, kogo sam wybierasz: członek rodziny, przyjaciel, znajomy albo inna osoba. Możesz wskazać jedną lub kilka osób i sam decydujesz, w czym mają ci pomagać.

Osoba zaufania może m.in.:

• towarzyszyć ci w czasie wizyty i razem z tobą słuchać informacji o twoim zdrowiu,
• pomagać ci przeglądać dokumentację medyczną albo uzyskać jej kopię,
• przekazać lekarzowi informację, że sporządziłeś deklarację woli na przyszłość,
• otrzymać informację, której lekarz wyjątkowo nie przekazuje tobie, bo jej ujawnienie poważnie zaszkodziłoby twojemu zdrowiu.

Na twoją wyraźną prośbę osoba zaufania może działać także pod twoją nieobecność. Broszura szpitali HELORA wymienia tu m.in.:

1. informacje o twoim stanie zdrowia,
2. wgląd w dokumentację medyczną lub jej kopię.

Dokładny zakres sprawdź w broszurze SPF Santé publique lub zapytaj mediatora praw pacjenta.

Osoba zaufania nie decyduje za ciebie. Zgody na leczenie nadal udzielasz sam.

Jak wskazać osobę zaufania?

Nie musisz spełniać żadnych formalności. Wystarczy, że przyjdziesz z tą osobą na wizytę i powiesz lekarzowi, że to twoja osoba zaufania. Świadczeniodawca zapisuje jej tożsamość i zakres pomocy w twojej dokumentacji.

Pisemne wskazanie jest jednak bezpieczniejsze, bo jasno pokazuje twoją wolę. Według broszury HELORA pismo pomaga wyjaśnić świadczeniodawcy rolę osoby zaufania i sprawdzić tożsamość osób, które się na nią powołują.

1. Pobierz wzór formularza SPF Santé publique: Exemple de formulaire de désignation d'une personne de confiance. Formularz po niderlandzku udostępnia Vlaams Patiëntenplatform.
2. Wpisz, kogo wskazujesz, na jak długo i w jakich sprawach. Możesz np. ograniczyć pomoc do jednej operacji i rehabilitacji po niej.
3. Poinformuj wybraną osobę.
4. Przekaż dokument lekarzowi lub szpitalowi i poproś o dołączenie go do dokumentacji.

Vlaams Patiëntenplatform pisze, że wskazanie przekazujesz świadczeniodawcy na papierze.

Wskazanie możesz zakończyć w każdej chwili. Poinformuj wtedy tę osobę i lekarzy, którzy cię leczą.

Kiedy działa przedstawiciel pacjenta?

Przedstawiciel pacjenta — FR: représentant, NL: vertegenwoordiger — działa tylko wtedy, gdy świadczeniodawca oceni, że nie jesteś już w stanie samodzielnie wykonywać swoich praw, np. po ciężkim wypadku albo w zaawansowanej chorobie.

Przedstawiciel:

• wykonuje twoje prawa w twoim interesie,
• powinien kierować się twoimi wartościami, preferencjami i celami życiowymi,
• powinien angażować cię w decyzje na tyle, na ile to możliwe,
• nigdy nie może działać wbrew twojej deklaracji woli na przyszłość.

Według broszury HELORA świadczeniodawca może sprzeciwić się decyzji przedstawiciela w twoim interesie, aby zapobiec zagrożeniu życia lub zdrowia, po naradzie zespołu. Nie może tego zrobić, jeśli przedstawiciel wykaże, że jego decyzja odpowiada twojej wyraźnej woli.

W nagłym przypadku, gdy twoja wola jest niepewna, a przedstawiciela nie ma na miejscu, personel udziela niezbędnej pomocy od razu, w twoim interesie.

Jak wyznaczyć przedstawiciela na przyszłość?

Przedstawiciela wyznaczasz, póki możesz samodzielnie podejmować decyzje. Ustawa wymaga szczególnego pisemnego upoważnienia — FR: mandat — które:

• jest datowane,
• jest podpisane przez ciebie i przez przedstawiciela,
• potwierdza, że przedstawiciel zgadza się pełnić tę funkcję.

Według broszury HELORA takie upoważnienie jest bezpłatne. Wskazana osoba nie musi się zgodzić.

Krok po kroku

1. Porozmawiaj z osobą, którą chcesz wskazać. Wyjaśnij jej, co jest dla ciebie ważne w leczeniu.
2. Pobierz wzór SPF Santé publique: Exemple de formulaire de désignation de représentant. Wzór po niderlandzku znajdziesz na stronie Vlaams Patiëntenplatform.
3. Jeśli wskazujesz kilku przedstawicieli, ustal kolejność, w jakiej mają działać.
4. Możesz wskazać też osoby bliskie, które będą pomagać przedstawicielowi.
5. Możesz określić, na jak długo i w jakiej sytuacji przedstawiciel ma działać.
6. Datujcie i podpiszcie dokument oboje.
7. Poinformuj bliskich i lekarzy. Broszura HELORA radzi sporządzić formularz w trzech oryginałach — dla ciebie, przedstawiciela i wybranego świadczeniodawcy — bo nie ma centralnego rejestru takich upoważnień.

Przedstawiciela możesz też wskazać w pozasądowym mandacie ochronnym — FR: mandat de protection extrajudiciairei — z kodeksu cywilnego. Od 1 marca 2019 r. taki mandat może dotyczyć nie tylko majątku, lecz także spraw osobistych, w tym wskazania osoby zaufania lub przedstawiciela pacjenta. Mandat ochronny ma dodatkowe wymogi formalne i może wiązać się z kosztami. Szczegóły wyjaśni notariusz.

Jak odwołać lub zmienić przedstawiciela?

Ty albo twój przedstawiciel możecie zakończyć upoważnienie w każdej chwili. Wymagania co do formy odwołania podaje broszura SPF Santé publique; najbezpieczniej zrób to na piśmie.

1. Sporządź pismo z datą i podpisem, w którym odwołujesz upoważnienie.
2. Poinformuj o tym przedstawiciela, osobę zaufania i lekarzy, którzy cię leczą.
3. Poproś o dołączenie pisma do dokumentacji.
4. Jeśli chcesz wskazać kogoś innego, podpiszcie nowe upoważnienie.

Kto decyduje, jeśli nikogo nie wskażę?

Jeśli nie wyznaczysz przedstawiciela, ustawa wskazuje go za ciebie. Obowiązuje kolejność:

1. administrator osoby — FR: administrateur de la personne, NL: bewindvoerder — wyznaczony przez sędziego pokoju (FR: juge de paixi, NL: vrederechter), jeśli ma kompetencje w tym zakresie,
2. małżonek, z którym mieszkasz, partner, z którym zawarłeś kohabitację legalną (FR: cohabitation légalei, NL: wettelijke samenwoning), albo partner, z którym faktycznie mieszkasz,
3. pełnoletnie dziecko,
4. rodzic,
5. pełnoletni brat lub siostra.

Jeśli nikt z tej listy nie jest dostępny albo nie chce działać, twoje interesy chroni świadczeniodawca, w razie potrzeby po naradzie z innymi członkami zespołu. Tak samo jest przy sporze między dwiema osobami z listy.

Kolejność ustawowa nie zawsze odpowiada temu, czego chcesz. Jeśli np. wolisz, aby decydowała przyjaciółka, a nie rodzeństwo, wyznacz ją pisemnie.

Czym to się różni od deklaracji woli i ochrony prawnej?

Deklaracja woli na przyszłość

Deklaracja woli na przyszłość — FR: déclaration anticipée de volontéi, NL: voorafgaande wilsverklaring — to dokument, w którym z wyprzedzeniem opisujesz swoje życzenia co do opieki medycznej na czas, gdy nie będziesz mógł decydować. Możesz w niej m.in. odmówić konkretnego zabiegu.

• Pozostaje ważna, dopóki jej nie odwołasz, będąc zdolnym do decyzji.
• Na twoją prośbę można dołączyć ją do dokumentacji medycznej.
• Osoba zaufania albo przedstawiciel może poinformować o niej lekarza.
• Odmowę zabiegu lekarz musi uszanować. Vlaams Patiëntenplatform podkreśla, że musi być sformułowana jednoznacznie.

Odmowa leczenia nie odbiera ci prawa do opieki podstawowej, np. higieny, odżywiania i łagodzenia bólu.

Deklaracja określa, czego chcesz. Przedstawiciel jest osobą, która mówi w twoim imieniu w sprawach, których deklaracja nie obejmuje. Najlepiej mieć jedno i drugie i omówić deklarację z przedstawicielem.

Uwaga: deklaracja dotycząca eutanazji to odrębny dokument, regulowany osobną ustawą. Ten poradnik jej nie opisuje.

Ochrona prawna osoby pełnoletniej

Ochrona sądowai — FR: protection judiciaire — wymaga decyzji sędziego pokoju. Sędzia wyznacza administratora i decyduje, czy ochrona dotyczy spraw osobistych, majątku czy obu. Administrator może pomagać ci w czynnościach albo działać w twoim imieniu.

Ochrona pozasądowa — FR: protection extrajudiciaire — nie wymaga sędziego. Sam wcześniej udzielasz pełnomocnictwa wybranej osobie, póki jesteś w stanie to zrobić.

Przedstawiciel pacjenta zajmuje się tylko prawami pacjenta: informacją o zdrowiu, zgodą na leczenie, dokumentacją medyczną. Nie zarządza twoim kontem, mieszkaniem ani innym majątkiem.

Co zrobić, gdy pojawi się problem?

• Lekarz lub szpital nie uwzględnia osoby zaufania lub przedstawiciela — poproś o wyjaśnienie i wpis do dokumentacji. Jeśli to nie pomoże, zwróć się do mediatora praw pacjenta: w szpitalu do mediatora szpitala, poza szpitalem do federalnej służby mediacji „Prawa pacjenta” (według Droits Quotidiens i Vlaanderen.be — FR: tel. 02 524 85 21, NL: tel. 02 524 85 20).
• Rodzina się nie zgadza — ustawa nie rozstrzyga sporów rodzinnych. Przy sporze między osobami z listy ustawowej interesów pacjenta pilnuje świadczeniodawca. W sprawach ochrony prawnej właściwy jest sędzia pokoju. Skorzystaj z pomocy prawnej, np. adwokata albo notariusza.
• Nie wiesz, który dokument wybrać — pytania po niderlandzku możesz zadać Vlaams Patiëntenplatform (tel. 016 23 05 26). Mandat ochronny omówisz z notariuszem.

Jeśli trafiasz do szpitala, zobacz też poradnik Hospitalizacja w Belgii: co pokrywa kasa chorych, a co jest za dopłatą.

Najważniejsze w skrócie

• Osoba zaufania pomaga i towarzyszy, ale nie decyduje za ciebie. Możesz ją wskazać ustnie, lepiej pisemnie.
• Przedstawiciel działa dopiero wtedy, gdy nie możesz sam wykonywać swoich praw.
• Przedstawiciela wyznaczasz pisemnie: dokument datowany i podpisany przez was oboje, bezpłatny, odwoływalny w każdej chwili.
• Bez wyznaczenia obowiązuje kolejność ustawowa: administrator osoby, małżonek lub partner, dziecko, rodzic, rodzeństwo, a na końcu świadczeniodawca.
• Przedstawiciel nie może działać wbrew twojej deklaracji woli na przyszłość.
• Poinformuj bliskich i lekarzy, a kopie dokumentów przekaż do dokumentacji medycznej.