Jestem samozatrudniona — czy mogę zamienić 105 titres-services na dłuższy urlop macierzyński?

Jeżeli prowadzisz w Belgii działalność na własny rachunek i spodziewasz się dziecka, po porodzie możesz dostać od kasy ubezpieczeń społecznych 105 bezpłatnych czeków usługowych na pomoc w domu. Od 1 lipca 2026 r. część tych czeków możesz zamienić na dodatkowe tygodnie odpoczynku macierzyńskiego — najwyżej 3 tygodnie, po 35 czeków za każdy tydzień.

Nie oznacza to, że każda samozatrudniona automatycznie ma teraz 15 tygodni. Dłuższy odpoczynek wymaga rezygnacji z czeków, a nowy wybór dotyczy tylko odpoczynku, który zaczyna się 1 lipca 2026 r. lub później. Poradnik opisuje podstawowy scenariusz: jedno dziecko i samozatrudniona w działalności głównej.

Jak nazywają się te świadczenia po francusku i niderlandzku?

• Odpoczynek macierzyński samozatrudnionej — FR: repos de maternité, NL: moederschapsrust. Wnioskujesz o niego i dostajesz za niego świadczenie w kasie chorych — FR: mutualitéi, NL: ziekenfonds.
• Pomoc macierzyńskai — FR: aide à la maternité, NL: moederschapshulp — czyli bezpłatne czeki usługowe (titres-servicesi / dienstencheques). Zajmuje się nią kasa ubezpieczeń społecznych — FR: caisse d'assurances sociales, NL: sociaal verzekeringsfondsi — czyli instytucja, do której płacisz składki jako samozatrudniona.

Te dwie instytucje muszą znać twój wybór. Dlatego kasa ubezpieczeń społecznych wystawia zaświadczenie, które przekazujesz do mutualité.

Kogo dotyczy nowy wybór?

Wybór między tygodniami a czekami masz, jeżeli:

• twój odpoczynek macierzyński zaczyna się 1 lipca 2026 r. lub później — liczy się początek odpoczynku, nie sama data porodu;
• korzystasz z odpoczynku macierzyńskiego w systemie dla samozatrudnionych (działalność główna albo status małżonki współpracującej — FR: conjointe aidantei, NL: meewerkende partner; ten drugi przypadek potwierdź w kasie);
• spełniasz warunki pomocy macierzyńskiej w swojej kasie.

Odpoczynek zaczęty przed 1 lipca 2026 r. podlega starym zasadom: najwyżej 12 tygodni (13 przy porodzie mnogim) i 105 czeków, bez możliwości zamiany.

Działalność dodatkowa obok etatu. Jeżeli pracujesz jako pracownica i równocześnie prowadzisz działalność dodatkową (tzw. system mieszany — FR: régime mixte, NL: gemengd stelsel), według UCM i Xerius przy odpoczynku od 1 lipca 2026 r. nie masz prawa do czeków z pomocy macierzyńskiej. Urlop macierzyński wynika wtedy z twojego etatu. Swoją sytuację potwierdź w kasie i w mutualité.

Ile tygodni odpoczynku przysługuje?

Odpoczynek macierzyński samozatrudnionej składa się z dwóch części:

• część obowiązkowa — 3 tygodnie: 1 tydzień przed przewidywaną datą porodu i 2 tygodnie po porodzie. W tym czasie całkowicie przerywasz działalność;
• część fakultatywna: standardowo 9 tygodni; przy rezygnacji z części lub wszystkich czeków — do 12 tygodni. Przy porodzie mnogim każdy wariant ma o 1 tydzień więcej.

Tygodnie fakultatywne bierzesz w pełnych tygodniach, przed porodem albo po nim. Przed porodem według INAMIi możesz wziąć najwyżej 2 takie tygodnie (najwcześniej od 3. tygodnia przed przewidywaną datą). Po porodzie możesz je przeplatać okresami pracy.

Odpoczynek na pół etatu. Jeden tydzień pełnego odpoczynku odpowiada dwóm tygodniom na pół etatu — FR: à mi-temps, NL: halftijds. W tygodniu na pół etatu możesz wykonywać swoją zwykłą działalność najwyżej w połowie wymiaru.

Uwaga: tygodnie fakultatywne trzeba wykorzystać w ograniczonym czasie po porodzie. Według INAMI — do 50. tygodnia od narodzin dziecka; ten sam termin 50 tygodni od narodzin podają formularze kas obowiązujące od 1 lipca 2026 r. (Securex, Partena Professional). INASTIi opisuje ten okres jako 48 tygodni po porodzie. Zanim rozplanujesz ostatnie tygodnie, potwierdź termin w mutualité.

Tygodnie czy czeki — jak wygląda wybór?

Ostatnie 3 tygodnie części fakultatywnej są powiązane z czekami usługowymi. Każdy dodatkowy tydzień odpoczynku „kosztuje” 35 czeków:

Przy porodzie mnogim liczba czeków w każdym wariancie jest taka sama, a tygodni jest o 1 więcej (najwyżej 16).

Co się bardziej opłaca: tydzień odpoczynku czy 35 czeków?

To zależy od tego, czego bardziej potrzebujesz: czasu bez pracy czy pomocy w domu. Porównaj obie strony.

Ile wynosi świadczenie za tydzień odpoczynku?

Świadczenie za odpoczynek macierzyński samozatrudnionej to ryczałt tygodniowy wypłacany przez mutualité. Według tabeli INAMI od 1 września 2026 r. wynosi brutto:

Kwoty są indeksowane — przed decyzją sprawdź aktualną tabelę INAMI. Świadczenie jest dochodem zastępczym i podlega podatkowi. Dodatkowe tygodnie przypadają na koniec odpoczynku, dlatego Partena Professional w swoich wyliczeniach przyjmuje dla nich stawkę od 5. tygodnia.

Ile są warte czeki?

• 1 czek = 1 godzina pracy pomocy domowej z firmy titres-services. Dostajesz same czeki, a nie ich równowartość w pieniądzu.
• Wartość czeku zależy od regionu. Przykład podawany przez kasy: w Walonii od 1 lipca 2026 r. 1 czek to 10,60 EUR, więc 35 czeków to 371 EUR, a 105 czeków — 1113 EUR.
• Czeki z pomocy macierzyńskiej nie są opodatkowane. Nie dają też ulgi podatkowej.
• Ważność czeków zależy od regionu. Według UCM: w Walonii 8 miesięcy, we Flandrii 12 miesięcy, w Brukseli 6 miesięcy. O zasady wymiany i zwrotu niewykorzystanych czeków pytaj Pluxee — zależą od regionu.
• Czeki z pomocy macierzyńskiej wliczają się do rocznego limitu czeków ustalanego przez region.

Na co jeszcze zwrócić uwagę?

• Dodatkowy tydzień to tydzień bez pracy. W tygodniu pełnego odpoczynku nie wolno ci wykonywać działalności, więc licz się z utratą przychodu z firmy.
• Czeki wymagają firmy usługowej. Zastanów się, czy w twojej okolicy łatwo znajdziesz firmę titres-services i czy zdążysz wykorzystać czeki przed upływem ich ważności.
• Wybór można później zmienić tylko w jedną stronę (szczegóły niżej). Jeżeli się wahasz, ostrożniejszy jest wariant z większą liczbą czeków.

Jak dokonać wyboru krok po kroku?

1. Złóż wniosek o odpoczynek macierzyński w mutualité

Na formularzu z mutualité podajesz przewidywaną datę porodu, informację o ciąży mnogiej, liczbę tygodni fakultatywnych (pełnych lub na pół etatu) i ich okresy. Dołączasz zaświadczenie lekarskiei z przewidywaną datą porodu. Jeśli nie jesteś jeszcze zapisana do kasy chorych, zacznij od poradnika Jak zapisać się do mutuelle krok po kroku.

2. Po porodzie potwierdź narodziny

Przekaż mutualité odpis aktu urodzenia albo zaświadczenie lekarskie potwierdzające poród. Zgłoś też dziecko w gminie — dziecko musi być wpisane do twojego gospodarstwa domowego.

3. Wybierz liczbę czeków w kasie ubezpieczeń społecznych

Zwykle to kasa kontaktuje się z tobą po narodzinach dziecka (Xerius robi to po zarejestrowaniu dziecka w gminie). Możesz też sama złożyć wniosek na formularzu swojej kasy. Na formularzu wskazujesz wybrany wariant: 105, 70, 35 albo 0 czeków.

Jeżeli wybierasz czeki, podajesz swój numer użytkownika Pluxee (dawniej Sodexo), czyli firmy wydającej czeki usługowe. Jeżeli go nie masz, kasa pomoże ci się zarejestrować.

Według UCM na wniosek o pomoc macierzyńską masz 5 lat od dnia następującego po porodzie. Nie zwlekaj jednak, jeśli chcesz dodatkowych tygodni — muszą się one zmieścić w okresie odpoczynku.

4. Przekaż zaświadczenie kasy do mutualité

Po twoim wyborze kasa ubezpieczeń społecznych wystawia zaświadczenie z liczbą przyznanych czeków. Przekaż je do mutualité jak najszybciej. Bez niego mutualité nie przyzna dodatkowych tygodni ani nie ustali prawidłowo długości odpoczynku i świadczenia. Xerius wydaje takie zaświadczenie zawsze, także przy 105 czekach.

Sam wybór w firmie wydającej czeki nie wystarczy — mutualité potrzebuje zaświadczenia od kasy.

5. Odbierz czeki i zamów pomoc

Kasa zleca płatność, a Pluxee dostarcza czeki (według UCM w ciągu 5 dni, pocztą albo elektronicznie). Potem sama wybierasz firmę titres-services, z której pomocy chcesz korzystać.

6. Zgłoś powrót do pracy

Jeżeli wracasz do działalności, w ciągu 2 dni zawiadom mutualité na formularzu Avis de reprise du travail. Jeżeli zmieniasz plan tygodni fakultatywnych, poinformuj mutualité wcześniej.

Czy można zmienić decyzję?

Tylko częściowo:

• Z tygodni na czeki — tak, dopóki dodatkowe tygodnie odpoczynku nie zostały ci jeszcze przyznane. Przykład UCM: poród 1 sierpnia 2026 r., wybór 35 czeków i 2 dodatkowych tygodni; we wrześniu, przed rozpoczęciem przedłużenia, można zrezygnować z jednego tygodnia i dostać dodatkowe 35 czeków.
• Z czeków na tygodnie — nie. Gdy czeki zostały ci przyznane, nie zmienisz już wyboru, jeśli trzeba by je odebrać.

Jeżeli chcesz coś zmienić, najpierw skontaktuj się z kasą ubezpieczeń społecznych, a potem przekaż mutualité nowe zaświadczenie.

Czy po porodzie nie płacisz składek?

Niezależnie od wyboru między tygodniami a czekami masz zwolnienie ze składek społecznych — FR: dispense de cotisations sociales, NL: vrijstellingi van sociale bijdragen — za dwa kwartały następujące po kwartale porodu. Według INASTI dotyczy to porodów od 1 stycznia 2026 r.; przy porodzie przed tą datą zwolnienie obejmuje jeden kwartał.

• Przykład UCM: poród 18 kwietnia 2026 r. (II kwartał) oznacza zwolnienie za III i IV kwartał 2026 r.
• Warunki: według UCM korzystasz z ubezpieczenia macierzyńskiego jako samozatrudniona — w działalności głównej (także jako małżonka współpracująca) albo w systemie mieszanym (régime mixte) — i płacisz składki kwartalne w wysokości co najmniej 926,48 EUR (kwota na 2026 r., podaje ją też serwis Droits Quotidiens). Musisz faktycznie skorzystać z odpoczynku macierzyńskiego i dostawać świadczenie z mutualité — potwierdza to mutualité.
• Bez wniosku: zwolnienie jest automatyczne — kasa przyznaje je, gdy dowie się o narodzinach i o świadczeniu z mutualité. Nie można z niego zrezygnować.
• Twoje prawa zostają: zwolnione składki traktuje się jak zapłacone przy prawie do świadczeń zdrowotnych i emerytury.
• Jeśli już zapłaciłaś: kasa może zaliczyć wpłatę na zaległości albo na późniejsze rozliczenie składek. Nadwyżkę możesz odzyskać na pisemny wniosek.

Jakie warunki pomocy macierzyńskiej sprawdzić w kasie?

Szczegółowe warunki potwierdza twoja kasa ubezpieczeń społecznych. Kasy wymieniają m.in.:

• spełnienie warunków odpoczynku macierzyńskiego dla samozatrudnionych;
• powrót do działalności zawodowej po odpoczynku macierzyńskim;
• wpisanie dziecka do twojego gospodarstwa domowego w rejestrze ludnościi;
• zamieszkanie w Belgii.

Zmiany w działalności lub w sytuacji rodzinnej zgłaszaj kasie od razu. Jeżeli czeki zostaną przyznane bez prawa do nich, trzeba będzie zwrócić ich koszt.

Kiedy ten poradnik nie wystarczy?

Osobno, w kasie i w mutualité, potwierdź:

• poród mnogi — dodatkowy tydzień i liczbę czeków;
• pobyt dziecka w szpitalu dłuższy niż 7 dni — odpoczynek można wtedy przedłużyć na osobnych zasadach;
• łączenie etatu z działalnością i inne nietypowe statusy;
• status małżonki współpracującej — warunki ubezpieczenia i prawa do czeków.

Jeżeli zastanawiasz się, jak mutualité traktuje samozatrudnione przy zwykłej chorobie, przeczytaj poradnik Choroba samozatrudnionego — zgłoszenie do mutuelle i świadczenie.

Gdzie szukać pomocy?

• Wybór czeków, zaświadczenie i zwolnienie ze składek — twoja kasa ubezpieczeń społecznych (np. Acerta, Liantis, Partena Professional, Securex, UCM, Xerius).
• Wniosek o odpoczynek, dodatkowe tygodnie i wypłata świadczenia — twoja mutualité.
• Wykorzystanie czeków — Pluxee i wybrana firma titres-services.