Mieszkam w Belgii i mam majątek w Polsce — jakie prawo będzie rządzić spadkiem?

Masz mieszkanie, działkę albo konto w Polsce, ale na co dzień mieszkasz w Belgii? Wiele osób zakłada, że po ich śmierci „i tak zastosuje się prawo polskie”, bo są obywatelami Polski albo majątek leży w Polsce. W Unii Europejskiej działa to inaczej: o prawie spadkowym decyduje przede wszystkim to, gdzie zmarły zwykle mieszkał.

Ten poradnik wyjaśnia, które prawo będzie rządzić spadkiem, kiedy możesz wybrać prawo polskie, gdzie toczy się sprawa spadkowa i dlaczego podatek od spadku trzeba sprawdzić osobno w Belgii i w Polsce. Nie zastępuje porady notariusza — pomoże ci przygotować się do rozmowy z nim.

Uwaga: opisane zasady dotyczą spadków po osobach zmarłych od 17 sierpnia 2015 r. Starsze sprawy i testamenty sporządzone przed tą datą wymagają osobnej analizy u notariusza.

Jakie przepisy o tym decydują?

Spadki z elementem zagranicznym w Polsce i w Belgii reguluje unijne rozporządzenie spadkowe nr 650/2012. Określa ono:

• jakie prawo stosuje się do spadku;
• sądy którego państwa prowadzą sprawę;
• jak uznaje się orzeczenia i dokumenty spadkowe w innych państwach UE;
• zasady europejskiego poświadczenia spadkowegoi.

Rozporządzenie nie dotyczy podatków. Podatek od spadku każde państwo nalicza według własnych przepisów — o tym niżej.

Które prawo obowiązuje, jeśli nic nie zrobisz?

Zasadą jest prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytui — FR: résidence habituelle, NL: gewone verblijfplaats — w chwili śmierci.

To prawo obejmuje cały spadek: rzeczy ruchome i nieruchomości, bez względu na to, w którym państwie się znajdują.

W praktyce oznacza to, że jeśli mieszkasz na stałe w Belgii i nie dokonałeś wyboru prawai, do twojego spadku — także do mieszkania w Polsce i pieniędzy w polskim banku — co do zasady zastosuje się prawo belgijskie. Samo polskie obywatelstwo ani położenie nieruchomości w Polsce tego nie zmieniają.

Prawo spadkowe rozstrzyga m.in.:

• kto dziedziczy i w jakich częściach;
• wydziedziczenie i niegodność dziedziczenia;
• udziały obowiązkowe (zachowek) i roszczenia osób bliskich;
• przyjęcie i odrzucenie spadku;
• odpowiedzialność za długi spadkowe;
• zaliczanie darowizn i dział spadku.

Co oznacza „miejsce zwykłego pobytu”?

To nie jest to samo co obywatelstwo ani sam meldunek. Liczy się, gdzie faktycznie toczyło się życie zmarłego.

Rozporządzenie przewiduje wyjątek: jeśli ze wszystkich okoliczności wynika, że zmarły był w sposób oczywisty bliżej związany z innym państwem, stosuje się prawo tego państwa. Notariusze belgijscy podają przykład osoby, która całe życie mieszkała w Belgii, kilka miesięcy przed śmiercią przeprowadziła się do Hiszpanii — i do jej spadku zastosowano prawo belgijskie.

Sytuacji granicznych jest wiele: dzielisz czas między oba kraje, pracujesz w Belgii, a rodzina mieszka w Polsce, albo planujesz powrót na emeryturę. Omów je z notariuszem. Najpewniejszym sposobem uniknięcia sporu o to, które prawo obowiązuje, jest wybór prawa.

Czy mogę wybrać prawo polskie?

Tak, jeśli masz obywatelstwo polskie w chwili dokonywania wyboru albo w chwili śmierci. Taki wybór prawa — FR: choix de loi, NL: rechtskeuze — przewiduje art. 22 rozporządzenia.

• Jeśli masz kilka obywatelstw (np. polskie i belgijskie), możesz wybrać prawo każdego z tych państw.
• Nie możesz wybrać prawa państwa tylko dlatego, że masz tam nieruchomość.
• Wybrane prawo obejmuje cały spadek — także majątek w Belgii. Nie da się wybrać prawa polskiego tylko dla mieszkania w Polsce.

Jak dokonać wyboru?

Wybór musi być wyraźny i złożony w formie rozrządzenia na wypadek śmierci — najczęściej w testamencie albo w osobnym oświadczeniu o tej formie. Według Komisji Europejskiej wybór jest ważny, jeśli spełnia wymogi formalne państwa ostatniego miejsca zamieszkania albo państwa, którego prawo wybrano.

Belgijscy notariusze zalecają zapisanie wyboru w testamencie. O formie testamentu i jego treści zdecyduj z notariuszem — samodzielnie sformułowana klauzula może okazać się niejasna.

Czy wybór prawa polskiego się opłaca?

To zależy od rodziny i majątku. Wybór zmienia m.in. to, kto dziedziczy z ustawy, jak liczy się udziały obowiązkowe i jak chroniony jest małżonek. Dla jednej rodziny lepsze będzie prawo polskie, dla innej belgijskie. Organ prowadzący sprawę może też odmówić zastosowania przepisów wybranego prawa, które są sprzeczne z porządkiem publicznym jego państwa.

Dlatego nie zakładaj z góry, że „prawo polskie jest bezpieczniejsze”. Poproś notariusza o porównanie skutków obu wariantów dla twojej rodziny.

Czego wybór prawa nie załatwi?

Rozporządzenie spadkowe nie obejmuje m.in.:

• podatków od spadku;
• małżeńskiego ustroju majątkowego — to, co należy do majątku wspólnego małżonków, a co do osobistego, ustala się osobno, zanim podzieli się spadek;
• praw nabywanych inaczej niż przez dziedziczenie, np. świadczeń z ubezpieczenia na życie;
• spraw dotyczących spółek i udziałów w firmach.

Wybór prawa nie przenosi też automatycznie sprawy do polskiego sądu — o tym w kolejnej sekcji.

Który sąd lub notariusz poprowadzi sprawę?

Co do zasady sprawą spadkową zajmują się organy państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci — i to w odniesieniu do całego spadku. Jeżeli zmarły mieszkał w Belgii, sprawę prowadzą sądy lub notariusze w Belgii, także w zakresie mieszkania w Polsce.

Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy zmarły wybrał w testamencie prawo polskie. Wtedy sprawę może przejąć sąd w Polsce, ale tylko jeśli:

• wszyscy zainteresowani uzgodnią, że wyłączną jurysdykcję mają sądy polskie, albo
• strony postępowania wyraźnie uznają jurysdykcję polskiego sądu, do którego wniesiono sprawę.

Na wybór sądu muszą się zgodzić wszystkie zainteresowane strony.

Sądy państwa, w którym leży majątek, mają jurysdykcję zastępczą tylko wtedy, gdy zmarły nie miał miejsca zwykłego pobytu w żadnym państwie członkowskim UE. Przy osobie mieszkającej w Belgii ta reguła nie zadziała.

Przyjęcie lub odrzucenie spadku w kraju spadkobiercy

Spadkobierca nie musi jechać do państwa, w którym toczy się sprawa, żeby złożyć oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Może je złożyć przed sądem państwa, w którym sam zwykle mieszka — jeśli prawo tego państwa przewiduje składanie takiego oświadczenia przed sądem.

Przykład: zmarły mieszkał w Belgii, a jego syn mieszka w Polsce. Syn może złożyć oświadczenie przed polskim sądem, mimo że sprawa spadkowa toczy się w Belgii.

Jak udowodnić w Polsce, że jesteś spadkobiercą?

Polski bank, urząd czy sąd prowadzący księgę wieczystą będzie wymagał dokumentu potwierdzającego, kto dziedziczy. Masz dwie podstawowe drogi.

Dokument krajowy

W Belgii prawa spadkobierców potwierdza m.in. notarialny akt dziedziczenia — FR: acte d'hérédité, NL: akte van erfopvolging. W Polsce nabycie spadku stwierdza sąd postanowieniem albo notariusz w akcie poświadczenia dziedziczenia.

Jeśli zmarły mieszkał w Belgii, a chcesz załatwić sprawę u notariusza w Polsce, przed wizytą zapytaj kancelarię, czy w twojej sytuacji może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia.

Europejskie poświadczenie spadkowe

Europejskie poświadczenie spadkowe — FR: certificat successoral européen, NL: Europese erfrechtverklaring — to dokument, którym spadkobierca, wykonawca testamentu lub zarządca spadku wykazuje swoje prawa w innym państwie UE, np. w banku.

• Wydaje je sąd lub inny właściwy organ, np. notariusz, w państwie, którego organy prowadzą sprawę. W Belgii wydaje je notariusz.
• Nie jest obowiązkowe — możesz posłużyć się dokumentem krajowym — ale działa tak samo w całej UE i nie wymaga dodatkowych formalności przy uznaniu.
• Organ zatrzymuje oryginał, a ty dostajesz uwierzytelnione odpisy ważne 6 miesięcy, z możliwością przedłużenia.

Przy majątku w Polsce i sprawie prowadzonej w Belgii zapytaj belgijskiego notariusza o europejskie poświadczenie spadkowe. Przed wysłaniem dokumentu sprawdź w polskiej instytucji, czy wymaga ona tłumaczenia.

Podatek od spadku: dlaczego trzeba sprawdzić dwa państwa?

Rozporządzenie spadkowe nie dotyczy podatków. Belgia i Polska stosują własne przepisy podatkowe niezależnie od tego, które prawo spadkowe rządzi spadkiem. Ten sam składnik majątku może podlegać podatkowi w obu państwach.

Belgia: podatek według regionu zmarłego

Jeżeli zmarły w chwili śmierci rzeczywiście mieszkał w belgijskiej gminie, był dla celów tego podatku mieszkańcem Królestwai — FR: habitant du Royaume, NL: rijksinwoner — niezależnie od obywatelstwa.

• Wtedy podatek od spadku — FR: droits de succession, NL: erfbelasting — obejmuje cały majątek, w Belgii i za granicą. Mieszkanie i konto w Polsce trzeba więc wykazać także w belgijskiej deklaracji spadkowej.
• Podatek nalicza region ostatniego fiskalnego miejsca zamieszkania zmarłego: Flandria, Bruksela albo Walonia.
• Jeśli w ostatnich 5 latach życia zmarły mieszkał w kilku regionach, właściwy jest region, w którym mieszkał najdłużej w tym okresie.

Jeżeli zmarły nie mieszkał w Belgii, belgijski podatek dotyczy co do zasady tylko nieruchomości położonych w Belgii.

Polska: majątek położony w Polsce

Polska ustawa o podatku od spadków i darowizn obejmuje nabycie rzeczy znajdujących się w Polsce i praw majątkowych wykonywanych w Polsce. Mieszkanie w Polsce podlega więc polskiemu podatkowi niezależnie od tego, gdzie mieszkał zmarły i gdzie mieszkają spadkobiercy.

Majątek za granicą (np. w Belgii) podlega polskiemu podatkowi tylko wtedy, gdy spadkobierca w chwili otwarcia spadku był obywatelem polskim albo miał stały pobyt w Polsce. Jeśli więc dziedziczysz jako Polak po kimś, kto mieszkał w Belgii, polska ustawa może objąć również odziedziczony majątek belgijski.

Zwolnienie dla najbliższej rodziny i formularz SD-Z2

Najbliższa rodzina może być w Polsce całkowicie zwolniona z podatku od spadku. Do tej grupy należą: małżonek, zstępni (dzieci, wnuki), wstępni (rodzice, dziadkowie), pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha.

Warunki:

1. W chwili nabycia masz obywatelstwo polskie albo innego państwa UE lub EOG, albo mieszkasz w Polsce lub w takim państwie.
2. Zgłaszasz nabycie naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w ciągu 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego. Według Ministerstwa Finansów termin może też biec od wydania odpowiedniego dokumentu przez zagraniczny organ; liczy się dzień uprawomocnienia, a nie dzień odebrania dokumentu.

Ważne szczegóły:

• Każdy spadkobierca składa własne zgłoszenie.
• SD-Z2 możesz złożyć elektronicznie przez e-Urząd Skarbowy (Portal Podatkowy) albo papierowo — osobiście lub pocztą.
• Jeśli w spadku jest nieruchomość w Polsce, właściwy jest co do zasady urząd skarbowy według jej położenia.
• Jeśli o spadku dowiedziałeś się po terminie, zwolnienie nadal przysługuje, gdy zgłosisz majątek w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym się o nim dowiedziałeś, i uprawdopodobnisz późniejszą wiedzę.
• Bez zgłoszenia w terminie tracisz zwolnienie, a podatek oblicza się według zasad dla I grupy podatkowej. Ustawa przewiduje możliwość przywrócenia terminu na wniosek (według Ministerstwa Finansów — złożony w ciągu 7 dni od ustania przeszkody), ale nie planuj na tym swojej sprawy.

Jeżeli sprawę spadkową prowadzi notariusz w Belgii, a nie masz polskiego postanowienia ani europejskiego poświadczenia, zapytaj urząd skarbowy lub doradcę podatkowego, od jakiego dokumentu w twojej sytuacji biegnie termin na SD-Z2.

Spadkobiercy spoza najbliższej rodziny

Osoby spoza najbliższej rodziny składają zeznanie podatkowe SD-3 w ciągu miesiąca od powstania obowiązku podatkowego. Jeżeli osoba z najbliższej rodziny nie zgłosiła nabycia na SD-Z2 w terminie, ma na złożenie SD-3 miesiąc od upływu terminu na zgłoszenie; jeśli złożyła wniosek o przywrócenie terminu — miesiąc od dnia, w którym postanowienie o odmowie przywrócenia terminu stało się ostateczne (art. 17a ust. 1a ustawy). Podatek zależy od grupy podatkowej i wartości majątku — wyliczenie omów z urzędem skarbowym lub doradcą podatkowym.

Czy zapłacę podatek dwa razy?

Może się tak zdarzyć, zwłaszcza gdy dziedziczą osoby spoza najbliższej rodziny.

• Według belgijskich opracowań prawnych (m.in. Forum for the Future, 2022 r.) Belgia ma umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania spadków tylko z Francją i Szwecją. Z Polską takiej umowy nie ma. Umowa polsko-belgijska dotyczy podatków dochodowych, nie spadków. Aktualność tej informacji potwierdź u notariusza.
• Polska ustawa o podatku od spadków nie przewiduje odliczenia podatku od spadku zapłaconego w innym państwie.
• Belgijskie regiony przewidują własne, jednostronne ulgi.

Flandria

Jeżeli spadek podlega flamandzkiej erfbelasting, a za odziedziczone za granicą ruchomości lub nieruchomości zapłacono już zagraniczny podatek od spadku, flamandzki podatek od tego majątku zmniejsza się o kwotę podatku zagranicznego.

• Ulgę wnioskuje się w deklaracji spadkowej (NL: aangifte van nalatenschap), w części dotyczącej ulg (NL: gunstregelingen).
• Potrzebne są: datowane potwierdzenie zapłaty zagranicznego podatku oraz poświadczona przez zagraniczny urząd kopia zeznania i wyliczenia podatku.
• Jeśli tych dokumentów jeszcze nie masz w chwili składania deklaracji, ulgi można zażądać później — w ciągu 5 lat od 1 stycznia roku, w którym ustalono podatek.

Bruksela i Walonia

Kodeks podatku od spadków stosowany w Walonii przewiduje zmniejszenie belgijskiego podatku o podatek pobrany w państwie położenia nieruchomości za granicą. Warunkiem jest złożenie potwierdzenia zapłaty, poświadczonej kopii zagranicznej deklaracji i wyliczenia podatku. Przepis ten dotyczy nieruchomości — czy i jak działa przy pieniądzach na polskim koncie oraz jakie zasady obowiązują obecnie w Brukseli i Walonii, potwierdź u notariusza.

Co z tego wynika w praktyce?

Jeśli dziedziczą małżonek i dzieci z obywatelstwem UE i zgłoszą nabycie na SD-Z2 w terminie, w Polsce zwykle nie zapłacą podatku — wtedy problem podwójnego opodatkowania praktycznie znika, ale podatek belgijski nadal obowiązuje.

Jeśli dziedziczy dalsza rodzina lub osoby obce, podatek może powstać w obu państwach. Wtedy zachowaj dowód zapłaty podatku w Polsce i polskie dokumenty podatkowe — będą potrzebne do ulgi w Belgii.

Co przygotować na rozmowę z notariuszem?

Zanim umówisz wizytę, zbierz:

• informacje o wszystkich swoich obywatelstwach;
• daty i miejsca zamieszkania w ostatnich latach oraz plany na przyszłość (np. powrót do Polski na emeryturze);
• listę majątku w Polsce i w Belgii: nieruchomości (z numerami ksiąg wieczystych), konta, lokaty, udziały w firmach, ubezpieczenia na życie;
• wcześniejsze testamenty — polskie i belgijskie;
• dane o małżeństwie: datę i miejsce ślubu, umowę majątkową małżeńską (intercyzę) albo jej brak; informację o zgłoszonym wspólnym pożyciu (FR: cohabitation légalei, NL: wettelijke samenwoning);
• listę bliskich: dzieci (także z poprzednich związków), małżonka, rodziców, rodzeństwa — i gdzie każdy z nich mieszka.

Zadaj notariuszowi pytania:

1. Które prawo zastosuje się do mojego spadku, jeśli nic nie zrobię?
2. Co zmieni wybór prawa polskiego dla małżonka i dzieci?
3. W jakiej formie zapisać wybór prawa i czy mój obecny testament trzeba zmienić?
4. Jak wygląda podział majątku małżeńskiego w mojej sytuacji?
5. Jaki podatek od spadku zapłacą moi spadkobiercy w Belgii i w Polsce?

Co zrobić, gdy bliski już zmarł?

1. Ustal, gdzie zmarły zwykle mieszkał i czy zostawił testament z wyborem prawa.
2. Jeżeli mieszkał w Belgii, skontaktuj się z notariuszem w Belgii — to on zwykle poprowadzi sprawę, także w zakresie majątku w Polsce.
3. Zapytaj o europejskie poświadczenie spadkowe, którym wykażesz swoje prawa w polskim banku i innych instytucjach.
4. Pilnuj terminu na SD-Z2 w polskim urzędzie skarbowym (6 miesięcy).
5. Ustal z notariuszem termin złożenia belgijskiej deklaracji spadkowej — zależy on od regionu.
6. Jeśli podejrzewasz, że spadek ma długi, nie rozporządzaj majątkiem zmarłego, zanim nie zdecydujesz, czy przyjąć spadek.

Najważniejsze

• Polak mieszkający na stałe w Belgii, który nie wybrał prawa, co do zasady „dziedziczy się” według prawa belgijskiego — także w zakresie mieszkania w Polsce.
• Prawo polskie można wybrać w testamencie, jeśli ma się polskie obywatelstwo. Wybór obejmuje cały spadek.
• Wybór prawa nie rozstrzyga podatków, majątku małżeńskiego ani automatycznie właściwości sądu.
• Podatek od spadku sprawdź osobno: w Belgii według regionu zmarłego, w Polsce — dla majątku w Polsce i dla spadkobierców z polskim obywatelstwem.
• Najbliższa rodzina zachowuje polskie zwolnienie tylko po zgłoszeniu SD-Z2 w 6 miesięcy.