Pamiętaj! Prawo pracy zmienia się regularnie, a niektóre zasady mogą być już częściowo lub całkowicie nieaktualne.
W pracy może dojść do różnych szkód – zarówno po stronie pracodawcy, jak i klientów, współpracowników czy osób trzecich. W belgijskim prawie kluczowe jest rozróżnienie, kto ponosi odpowiedzialność: pracodawca, pracownik czy ich ubezpieczyciel. Odpowiedzialność cywilna pracownika jest mocno ograniczona, natomiast pracodawca w wielu przypadkach odpowiada wobec osób trzecich za szkody spowodowane przez swoich pracowników.
Ogólne zasady odpowiedzialności za szkody w pracy
W kontekście szkód związanych z pracą mamy trzy główne relacje:
- odpowiedzialność pracodawcy wobec osób trzecich (klientów, przechodniów, innych firm) za szkody spowodowane przez pracownika podczas wykonywania pracy
- odpowiedzialność pracownika wobec pracodawcy za szkody wyrządzone firmie
- odpowiedzialność pracownika wobec osób trzecich, przy czym jest ona ograniczona przez szczególne przepisy prawa pracy
Kluczowe jest to, czy szkoda powstała w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych, czy poza pracą.
Odpowiedzialność pracodawcy wobec osób trzecich
W belgijskim prawie pracodawca co do zasady odpowiada cywilnie za szkody wyrządzone osobom trzecim przez pracownika w czasie wykonywania pracy. Dotyczy to sytuacji, gdy:
- istnieje relacja podporządkowania (pracownik działa na rzecz pracodawcy na podstawie umowy o pracę)
- pracownik popełnił błąd lub zaniedbanie, nawet drobne
- powstała szkoda (np. zniszczenie mienia, uszczerbek na zdrowiu)
- istnieje związek przyczynowy między zachowaniem pracownika a szkodą
- zdarzenie miało miejsce w związku z wykonywaniem obowiązków (w trakcie pracy lub przy okazji jej wykonywania)
Pracodawca nie może zwolnić się z tej odpowiedzialności, powołując się na to, że nie miał możliwości nadzoru albo nie mógł zapobiec wypadkowi. Może się bronić tylko wtedy, gdy pracownik działał całkowicie poza swoimi zadaniami, nadużywając funkcji (np. użył pojazdu służbowego do prywatnego wyścigu w nocy, bez wiedzy pracodawcy).
Przykład: pracownik firmy zajmującej się przycinaniem drzew ścina drzewo u klienta tak niefortunnie, że uszkadza część werandy klienta i niszczy służbowy samochód. Klient może domagać się odszkodowania przede wszystkim od pracodawcy, a naprawa szkód będzie co do zasady objęta ubezpieczeniem OC działalności.
Przykład: listonoszka otwiera drzwi pojazdu służbowego bez upewnienia się, czy ktoś nie nadjeżdża, przez co rowerzysta wpada w drzwi i doznaje obrażeń. Rowerzysta kieruje roszczenia przede wszystkim do bpost jako pracodawcy, a nie bezpośrednio do listonoszki.
Osoba poszkodowana może:
- pozywać tylko pracodawcę
- pozywać tylko pracownika
- pozywać jednocześnie pracodawcę i pracownika
W praktyce najczęściej wybiera pracodawcę (i jego ubezpieczyciela), ponieważ jest on zazwyczaj bardziej wypłacalny.
Odpowiedzialność cywilna pracownika – zasada częściowego „immunitetu”
Odpowiedzialność cywilna pracownika w związku z pracą jest w Belgii ograniczona. Zasadniczo pracownik odpowiada tylko wtedy, gdy:
- działał umyślnie (dol po francusku / bedrog po niderlandzku), czyli chciał wyrządzić szkodę,
- popełnił rażące niedbalstwo (faute lourde po francusku / zware fout po niderlandzku),
- popełniał lekkie przewinienia w sposób powtarzalny (faute légère à caractère habituel po francusku / lichte fout die gewoonlijk voorkomt po niderlandzku).
Jeżeli pracownik popełnił jednorazowy, drobny błąd wynikający z nieuwagi, co do zasady nie ponosi odpowiedzialności ani wobec pracodawcy, ani wobec osób trzecich.
Pracownik nie odpowiada też za:
- normalne zużycie narzędzi, pojazdów i sprzętu w wyniku zwykłego użytkowania
- przypadkową, niezawinioną utratę narzędzi lub mienia służbowego, jeśli działał z należytą starannością
Rodzaje winy pracownika – przykłady
Dla oceny odpowiedzialności ważne jest, z jakim rodzajem winy mamy do czynienia.
Wina umyślna
Wina umyślna (dol po francusku / bedrog po niderlandzku), to sytuacja, w której pracownik świadomie chce wyrządzić szkodę lub dopuszcza się poważnego czynu zabronionego, na przykład:
- kradzież towaru z magazynu
- świadome zniszczenie sprzętu
- wyłudzenie pieniędzy lub dokumentów
W takim przypadku pracownik może być pociągnięty do odpowiedzialności cywilnej i karnej.
Rażące niedbalstwo
Rażące niedbalstwo lub ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych (faute lourde po francusku / zware fout po niderlandzku), to zachowanie tak nieodpowiedzialne, że trudno je usprawiedliwić, na przykład:
- palenie papierosa w pomieszczeniu z łatwopalnymi materiałami mimo wyraźnych zakazów,
- prowadzenie ciężarówki w sposób skrajnie niebezpieczny (np. podwójne wyprzedzanie przy ograniczonej widoczności, przejazd na czerwonym świetle, jazda po alkoholu w czasie pracy).
W takich sytuacjach pracownik może zostać uznany za odpowiedzialnego za wyrządzoną szkodę.
Lekkie przewinienie o charakterze powtarzalnym
Lekie przewinienie o charakterze powtarzalnym (faute légère à caractère habituel po francusku / lichte fout die gewoonlijk voorkomt po niderlandzku), to niejednorazowy błąd, ale ogólna postawa braku staranności, na przykład:
- systematyczne błędy w kasie w sklepie,
- powtarzające się niedbalstwo przy powierzonych zadaniach, które generuje straty.
Jeżeli pracownik regularnie popełnia takie błędy, może zostać uznany za odpowiedzialnego za szkody.
Jednorazowy, drobny błąd (lekka wina okazjonalna) co do zasady nie rodzi odpowiedzialności pracownika za szkody w rozumieniu przepisów o zatrudnieniu.
Jak pracodawca może dochodzić roszczeń od pracownika?
Jeżeli pracownik wyrządził szkodę w warunkach opisanych wyżej (działanie umyślne, rażące niedbalstwo lub powtarzalna lekka wina), pracodawca może próbować odzyskać od niego kwoty wypłacone poszkodowanemu lub własną szkodę (np. zniszczony sprzęt).
Pracodawca musi:
- udowodnić rodzaj winy pracownika,
- udowodnić wysokość szkody i związek przyczynowy między zachowaniem pracownika a szkodą.
Odszkodowanie może być:
- ustalone w porozumieniu między pracodawcą a pracownikiem po zdarzeniu,
- zasądzone przez sąd pracy, jeśli strony nie mogą się porozumieć.
Potrącenia z wynagrodzenia
Pracodawca nie może samodzielnie, jednostronnie potrącać dowolnych kwot z pensji pracownika. Potrącenia są możliwe tylko wtedy, gdy:
- istnieje pisemne porozumienie po zdarzeniu, w którym jasno określono kwoty i sposób spłaty,
- albo sąd wydał wyrok zasądzający określoną sumę.
Łączna wysokość potrąceń nie może co do zasady przekraczać jednej piątej miesięcznego wynagrodzenia netto, z pewnymi wyjątkami w przypadku winy umyślnej lub szczególnych sytuacji. Samowolne potrącenia mogą narazić pracodawcę na odpowiedzialność.
Istnieją też terminy przedawnienia – co do zasady pracodawca ma kilka lat na dochodzenie roszczeń, ale nie może czekać dowolnie długo po zakończeniu umowy o pracę.
Roszczenia osoby poszkodowanej
Osoba poszkodowana (np. klient, osoba trzecia, inna firma) może:
- skierować roszczenia przeciwko pracodawcy jako osobie odpowiedzialnej za pracownika,
- pozwać bezpośrednio pracownika, ale wtedy musi wykazać, że pracownik działał umyślnie, dopuścił się rażącego niedbalstwa albo powtarzał lekkie przewinienia,
- pozwać jednocześnie pracodawcę i pracownika.
Postępowanie przeciwko pracownikowi toczy się wtedy według zasad ogólnych, przed właściwym sądem (np. sądem pokoju, sądem ds. ruchu drogowego, sądem cywilnym), z zastosowaniem zwykłych zasad egzekucji, jeżeli zapadnie wyrok.
W praktyce najczęściej to pracodawca (i jego ubezpieczyciel) jest głównym adresatem roszczeń osoby poszkodowanej.
Rola ubezpieczenia OC pracodawcy
Większość przedsiębiorstw posiada ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej związanej z działalnością (RC professionnelle po francusku lub beroepsaansprakelijkheidsverzekering po niderlandzku). Jeśli szkoda została wyrządzona osobie trzeciej przez pracownika podczas wykonywania pracy, ubezpieczyciel pracodawcy co do zasady:
- wypłaca odszkodowanie osobie poszkodowanej,
- działa w imieniu pracodawcy, oceniając, czy warunki polisy są spełnione.
Ubezpieczyciel nie może odmówić wypłaty tylko dlatego, że pracownik działał umyślnie lub dopuścił się rażącej winy. Tego rodzaju zastrzeżenia dotyczą bezpośredniego sprawcy, a nie pracodawcy jako osoby odpowiedzialnej cywilnie za cudze działania.
Po wypłacie odszkodowania ubezpieczyciel może:
- dochodzić zwrotu części lub całości kwoty od pracownika, ale tylko w takim zakresie, w jakim odpowiada on na podstawie przepisów prawa pracy (czyli znów: dol, rażące niedbalstwo lub powtarzalna lekka wina)
Pracownik może się więc wobec ubezpieczyciela powoływać na ten sam „częściowy immunitet” odpowiedzialności, który ma wobec pracodawcy.
Odpowiedzialność karna pracownika
Ograniczenie odpowiedzialności cywilnej pracownika nie dotyczy odpowiedzialności karnej. Jeżeli w związku z pracą pracownik popełnia przestępstwo lub wykroczenie (np. kradzież, oszustwo, fałszerstwo, poważne naruszenia przepisów drogowych, naruszenie przepisów BHP),:
- może zostać osobiście pociągnięty do odpowiedzialności karnej,
- może zostać ukarany grzywną lub inną sankcją karną.
W niektórych przypadkach pracodawca może być również pociągnięty do odpowiedzialności (np. w prawie karnym socjalnym, za niewłaściwą organizację bezpieczeństwa), zwłaszcza gdy miał obowiązek organizacyjny lub nadzorczy.
Nawet jeśli ubezpieczyciel lub pracodawca pokryje szkody cywilne, odpowiedzialność karna pracownika pozostaje kwestią odrębną.
Co zrobić w praktyce, gdy dojdzie do szkody?
Jeżeli jesteś pracownikiem i w pracy doszło do szkody:
- jak najszybciej poinformuj pracodawcę lub przełożonego,
- opisz szczerze okoliczności zdarzenia,
- nie podpisuj pochopnie dokumentów, w których przyjmujesz całą winę i zobowiązujesz się do spłaty wysokich kwot, zanim nie skonsultujesz się z doradcą (np. związkiem zawodowym).
Jeżeli jesteś osobą poszkodowaną:
- zbierz dane pracodawcy i opis zdarzenia,
- zapisz dane ewentualnych świadków,
- skontaktuj się z ubezpieczycielem odpowiedzialności cywilnej pracodawcy, jeśli są one znane
- w razie potrzeby zasięgnij porady prawnej lub skontaktuj się z organizacją doradczą.
Znajomość zasad odpowiedzialności za szkody pozwala lepiej zrozumieć, na kim spoczywa obowiązek naprawienia szkody i jakie są granice odpowiedzialności pracownika w belgijskim systemie prawnym.